«... لابد همه ما خیال کردیم که خوب از اینجا برویم و امر به معروف و نهی از منکر کنیم. از شما می پرسیم اصلاً من و شما می فهمیم که امر به معروف و نهی از منکر چیست و چگونه باید انجام شود؟ تا حالا که امر به معروف و نهی از منکرهای ما در اطراف دگمه لباس و بند کفش مردم بوده است، در حول و حوش موی سر و دوخت لباس مردم بوده است. ما اصلاً معروف می شناسیم که چیست؟ منکر می شناسیم که چیست؟»           مرتضی مطهری، مجموعه آثار، ج 17، ص ۲۳۹

پ.ن

• محمد مطهری فرزند کوچک شهید مطهری در همایش حکمت مطهر که در سالن همایشهای صدا و سیما برگزار شد به نکته مهمی اشاره کرد. اینکه در آن زمان برخی معتقد بوده اند کتاب "مسئله حجاب" شهید مطهری نقش مهمی در بدحجابی مردم تهران داشته است!

من خودم این ادعا را از زبان یکی از همان "برخی" که یکی از مجتهدین قم است شنیدم (در یک مصاحبه خصوصی). این نکته را ذکر کردم نه برای تأیید یا رد مضمونش بلکه فقط برای اینکه بگویم دست کم این را قبول کنیم که مطهری این کسی نیست که به ما نمایانده اند. مطلب آخر وبلاگ یادداشت های مطبوعاتی ام (نگــــاه) یادداشت چاپ نشده (!) ای است در این خصوص و با این آغاز:

مطهری، حسینیه ارشاد، مسئله امر به معروف و نهی از منکر و حالا گشت ارشاد. این ها چه رابطه ای با هم دارند؟...

اتفاقاتی در سیاست دارد می افتد که نمی شود بی توجه از کنارش گذشت. شریعتمداری دیگر-دشمن-پنداری را از حد می گذراند و صراحتاً کروبی و مشاوران را عامل اسرائیل می خواند. بعد کروبی نامه ای می نویسد بلندبالا و در آن شریعتمداری را له می کند و می گذارد توی جیبش. شریعتمداری دوباره مطلب می نویسد این بار بلندبالا به سبک خود شیخ و با دلایل بی اساس تر از برخی دلایل کروبی (آن قسمت هایی که به شخص شریعتمداری گیر می دهد و اهانت او به خودش را با مقابله به مثل تلافی می کند) سعی می کند به او جواب بدهد. فقط آخر نامه دوم شریعتمداری کمی قابل تأمل است. آنجا که به قول خودش مهمترین جای نامه است و در آن کروبی و همینطور موسوی را خودی می داند و به کروبی نصیحت می کند مراقب دور و برش و کسانی که این نامه را به جای او نوشته و با وجود اینکه قبولش ندارند در شرایط کنونی او را بلندگوی خودشان کرده اند باشد (گویا منظورش قوچانی، مهاجرانی و یا کرباسچی است). قابل تأمل بودنش هم در این است که خدایی اش نامه کروبی حرفه ای تر از آن بود که بشود باور کنیم خودش نوشته و از این لحاظ شاید حق با شریعتمداری باشد.

اما مگر چه عیبی دارد آن نامه را خود کروبی ننوشته باشد؟ عیب سیاسی و قانونی ندارد ولی عیب اخلاقی چرا. از صداقت به دور است و از جنس همان کارهایی است که کیهانی ها می کنند. مثل این است که یکی دیگر شعر بگوید و من به عنوان دیوان خودم آن را چاپ کنم و هر کس هم گفت چرا، بگویم من با محتویات شعرها موافق هستم! ولی خب سیاست است دیگر. صداقت سیری چند؟ هر دو طرف هی چیزهایی که "مصلحت" نیست بگویند از دهانشان در می رود و هی پشت سرش حاشا می کنند و اسمش را می گذارند "تکذیب"!

بارها گفته ام سیاست چیز بدی نیست. بدش کرده اند. مثل عشق.

حالا این قضیه خودش ادعای غیرقابل اثبات است و فقط حدس و گمان. بهتر است ادامه اش ندهیم. ولی چیزی که روشن است و نیازی به اثبات ندارد این است که هیچکدام از دو طرف همدیگر را برنمی تابند. آن طرف (کیهان) که تکلیفش معلوم است. اصلاً به آزادی اعتقادی ندارد (مگر آزادی بی قید و شرط خودش!)، این طرفی ها که بعضی هایشان حتی لیبرالی فکر می کنند دیگر چرا؟ ولی از انصاف نگذریم خیلی از بخش های نامه کروبی مخصوصاً قسمتی که دیوید عزیز در وبلاگش آورده خوب و حتی تحسین برانگیز است.

کاریکاتور قوی و معناداری که بزرگمهر حسین پور از چهره شریعتمداری کار کرده بود از همه بهتر بود. هنر آخرش چیز دیگری است.

نگـــــاه:

• خانه، مدرسه، رسانه (دیدگاه)
• «آقا» در «روسری آبی» (نقش های ماندگار)

غرب زدگی و تجدد واژه هایی هستند درست مثل ارتجاع و تحجر. کمتر کسیه که این چهارتا واژه رو بد ندونه. مشکل اینجاست که از این هم کمترن کسایی که قبول کنن غرب زده هستن و یا مرتجع! هر کسی حد و مرز غرب زدگی و ارتجاع رو از بعد از خودش تعریف می کنه جوری که هیچ کدوم از این انگ ها بهش نچسبه. به طالبان هم اگه بگن متحجر احتمالاً برآشفته می شن و با برافروختگی و یا شاید حتی دل شکستگی و ناراحتی می گن متحجر اونیه که نمی ذاره زن اصلاً زنده بمونه نه ما که آزادی زندگی هم بهش می دیم! به نظر من همه ما هم متحجریم هم متجدد. هم مرتجعیم هم غرب زده. اما به نسبت. و برای همین هم به جای برآشفتن و صرف انرژی برای مبرا کردن خودمون از این اوصاف باید همتمون رو بذاریم برای خلاصی از این صفات. برای رسیدن به آزادی واقعی. امثال آل احمد و شریعتی این جرأت رو داشتند. نمی گم کاملاً موفق بودن ولی به جرأت می گم توی تاریخ معاصر روشنفکری در ایران از موفق ترین ها بودن.

حالا بماند که اصلاً تحجر و تجدد دو روی یه سکه ان. نطفه ی هر دو توی تاریکخونه ی تعصب و تعلق بسته شده و اصلاً غلطه که فکر کنیم دو نقطه ی مقابل هم هستند.

پ.ن

فصلنامه "یادآور" یه شماره داره مختص جلال (عکس بالا). از همه نوشته داره. از آیت الله خامنه ای و آیت الله طالقانی تا سیمین دانشور و شمس آل احمد و رضا داوری و رفقای توده ای جلال و ... . خیلی از ناگفته ها رو گفته. تا حد زیادی هم بی تعصب.

۱- خسته شدم بسکه فقط به بهونه ی فیلم ها نوشتم. کمی هم تنوع لازمه. به یاد گذشته.

۲- به کامنت دونی وبلاگ دیویـد و دانیــال اگه مراجعه کنین یه بحثی شده بود درباره میرحسین موسوی و احمدی نژاد و منم یه کامنتی گذاشتم درباره ایمان و الحاد! اون قدیما (۷ سال پیش) یکی از تابلوهای مدرسه علمیه محل تحصیلم دست من بود. یه بار روش نوشتم: «ایمان تقلیدی بهتر است یا الحاد یقینی؟» بعضی ها ازش استقبال کردن و بعضی ها هم گیر دادن که یعنی چی؟ به چه مقصودی این چیزا رو می نویسی و اینا. از همون زمان این از مهمترین دغدغه هام بود که همین دغدغه هم من ِ این هفت سال تا حالا رو رقم زد. حالا به بهونه ی این بحث دوباره فیل م یاد هندستون کرد. از طرفی هم کتابی که الان دارم می خونم باز موضوع محوریش همین بحثه. گفتم یکی از ناب ترین قسمت هاش رو بذارم پست جدید. پس:

۳- کرکه گور، "فیلسوف بزرگ مسیحی" یا به تعبیر سیاوش جمادی "حکیم الهی بزرگ" که دوست صمیمی و حتی مراد کافکا هم بوده نوشته:

«آن کس که با جهان ستیزه کند، با غلبه بر جهان بزرگ شود،

و آن کس که با خود ستیزه کند، با غلبه بر خویش بزرگتر،

و آن کس که با خدا ستیزه کند باز هم بزرگتر،

و آن کس که به خدا ایمان آورد بزرگتر از همه است.»

(از کتاب «ترس و لرز»، اثر کرکه گور، فصل «گفتاری در ستایش ابراهیم»/ به نقل از کتابی که من الان دارم می خونم: «یادبود ایوب در جهان کافکا (همراه با آثاری از کافکا)»، سیاوش جمادی، تهران، نشر قطره، ۱۳۷۹)

• موضع سیاوش جمادی در این کتاب اینه که کافکا (با شناختی که از آثار و دست نوشته هاش به دست ما میده) یه بی خدای بزرگه و کرکه گور یه باخدای بزرگ. و جالب اینه که این دو چقدر به هم نزدیکند...

«عصر عاشورا» اثر استاد محمود فرشچیان

یه بزرگی گفته:

«در عجبم از مردمی که خود زیر شلاق ظلم و ستم زندگی می کنند و بر حسینی می گریند که خود آزاده زیست.»

یه بزرگ دیگه گفته:

«این مطلبی که الان القاء کرده اند به جوان های ما که تا کی گریه و تا کی روضه و اینها... اینها نمی فهمند که این روضه و این گریه آدم ساز است، انسان درست  می کند. این مجالس روضه، این مجالس عزای سیدالشهداء و آن تبلیغات بر ضد ظلم. این تبلیغ بر ضد طاغوت است. بیان ظلمی که به مظلوم شده تا آخر باید باشد.»

به نظر شما این دو بزرگ نظرشون متفاوت بوده یا فقط در ظاهر اینجور به نظر می رسه؟ مگه نه اینکه برای هر دو احیای عدالت بوده که مهم بوده؟ اصلا یه جواب بهتر:

 این دو عبارت اصلا دو چیز متفاوت می خوان بگن. اولی که نگفته مطلقاً نباید گریه کرد. گفته نباید عالم بی عمل بود. حرف اول به لزوم عمل تاکید داره و حرف دوم به اهمیت علم. این دو بال هر دو لازمه ی پروازند. اگه گاهی بر عمل بیشتر تأکید می کنیم به خاطر بی اهمیتی علم نیست. به خاطر آشفته بازار ادعا و تظاهر و ریا و دروغه.

نگــــاه:

• فیلمسازی به روش غزلسرایی حافظ (دیدگاه)

روشنایی های شب:

• چاره ای نیست ...
• من سرمایی ام

نقاشی: غاده عامر/ نقاش زن مصری

۱

فمینیست های متأثر از اندیشه ی پست مدرن پیشنهاد می کنند که باید انگارش های جهانشمول گرا را درون اندیشه ی فمینیستی همچون هرکجای دیگر برملا ساخت... برداشت های کاملاً یگانه از قدرت و سوژه های قدرت در فمینیسم به طرز خطرناکی اقتدارگرایانه تلقی می شود، چراکه آن ها به سرکوب/ حذف این امکان مبادرت می ورزند که ستم برای تمام زنان یکسان نیست و تمام زنان همسان نیستند. بدین قرار، داعیه ی فمینیست های پست مدرن این است که انگارش های جهانشمول گرا ممکن است به طور کنایی به تکرار خود رویه های ستمگرانه ای منجر شود که فمینیسم امید از میان برداشتن آن ها را دارد.

۲

طبق استدلال اسپیواک فمینیست های پست مدرن همواره نمی توانند یک موضع «نظری محض» اتخاذ کنند. یعنی، نمی توان بصیرت های پست مدرن (همچون نقد جهانشمول گرایی) را مطلق تلقی کرد. افزون بر این، خود پست مدرنیسم را نمی توان به مثابه نفی کامل مدرنیسم و گرایشات انسان گرایانه اش تلقی کرد، اما می توان آن را به منزله ی ابزاری برای به پرسش کشیدن آن ها به شمار آورد.

پ.ن

۱- برگرفته از: چیستی فمینیسم/ درآمدی بر نظریه ی فمینیستی/ کریس بیسلی/ ترجمه ی محمدرضا زمردی/ تهران/ روشنگران و مطالعات زنان/ ۱۳۸۵/ صفحات ۱۳۰ و ۱۳۳

۲- عنوان نوشته (چالشی برای قدرت): با الهام از نظریات پساساختارگرایانه ی میشل فوکو

۳- مراد از "انگارش های جهانشمول گرا" بی توجهی فمینیست های لیبرال، رادیکال، مارکسیست و ... به تفاوت های میان زنان و در نتیجه صدور احکامی است کلی که همه ی زنان را در پذیرش نوع واحدی از "ستم" مشترک فرض می کنند.

۴- قضاوت با شما.

بعد از فوت دکتر شریعتی شورایی تشکیل شد با حضور خانم شریعت رضوی و آقای حکیمی و برخی افراد دیگر. بحث شد که آیا آثار دکتر مورد بازبینی قرار بگیرد یا نه. آقای بهشتی همان زمان معتقد بودند که بهتر است این آثار به صورت کامل و بدون هیچ تغییری منتشر شوند. حتی بحث شد که در پاورقی آثار شریعتی توضیحاتی داده شود اما آقای بهشتی مخالفت کردند و گفتند که آثار شریعتی را به خاطر اینکه مستند بماند نباید تغییر داد و این توضیح را به کار بردند که «ما چه می دانیم شاید ایشان درست می گفته است».     

                                                                   دکتر علیرضا بهشتی- فرزند شهید

                                                                           شهروند امروز شماره ۵۱

نگــــاه:

ادبیات و ادب رسانه ای سیما 

نقش های ماندگار - فرحان در "عروس آتش"

تلاقی دین و دانش (مستند مروارید)

قسمتی از نامه منتشر نشده دکتر شریعتی - شهروند امروز:

«من نه یک بورژوایم که «رفاه» طبقاتی مرا به دردها و تنهایی های موهوم احساساتی دچار کند که زاده بی دردی است  نه یک شاعر مسلک عاشق پیشه و یا عارف طریقت که حرف های عرفانی یا احساساتی و خیالی بزنم و به رمانتیسم لامارتینی یا بکت بازی های رایج اخیر مبتلا شوم بلکه تمام عمرم را بر سر یک حرف گذاشته ام و با اینکه به همه ی درها و پنجره ها سر می کشم یک گام از راهی که از آغاز راه رفتنم بر آن می رفته ام کج ننهاده ام... مذهب، علم، آزادی و ادبیات چهار بعد اساسی سرشت من بود.»

پ.ن

در نگــــاه: بکت نیهیلیست نیست

و

نقش های ماندگار - الزا در "کازابلانکا"

صدا و سیما و نگرش به شادی

و هر آینه

تو به آرزویت نخواهی رسید

و بر مرگ غالب نتوانی شد

تو نیز چونان گذشتگانی... پس

آرام باش در خواستن

و داشته ات را نیکودار

چه بسا خواستن که به تاراج داشته ات می انجامد

نه چنان است که هرکه بخواهد بیابد

و هرکه مدارا کند بی نصیب ماند

از پستی دوری جوی، اگرچه تو را به خواسته ات رساند؛

آبرویی را که از تو می رود جایگزینی نیست

و مباش بنده دیگری

که خدا تو را آزاد آفرید                                 نهج البلاغه، نامه ۳۱

پ.ن

۱- بخشی از مطلب بهمن ماه سال گذشته همین وبلاگ با نام "طریقت حقیقت":

نیچه نقد خود را از مدرنیته به صراحت آشکار می­کند. مدرنیته­ای که سودای تغییر و تبدیل جهان را در سر می­پرورد و نمی­خواهد آن را آن­گونه که هست بپذیرد. لذا زندگی و لحظه را به بهانه­ شناخت برای دست بردن در طبیعت و بهسازی آن، نابود می­سازد.

اراده قدرت همان آزادی واقعی است. قدرت خواستن آنچه می­خواهیم و قدرت نخواستن آنچه نمی­خواهیم... اراده قدرت همان رستن از تعلقاتی است که با اسارت نفس، روح کین­خواهی را در انسان می­پروراند.

۲- متن نامه نهج البلاغه:

و اعلم یقینا انک لن تبلغ املک و لن یعدو اجلک، و انک فی سبیل من کان قبلک. فخفض فی الطلب، و اجمل فی المکتسب فانه رب طلب قد جر الی حرب، فلیس کل طالب بمرزوق و لا کل مجمل بمحروم. و اکرم نفسک عن کل دنیه و ان ساقتک الی الرغائب فانک لن تعتاض بما تبذل من نفسک عوضا.

و لا تکن عبد غیرک و قد جعلک الله حرا

برای مناسبت اخیر فقط این بخش از سرمقاله «محمد قوچانی» سردبیر «شهروند امروز» رو برای گذاشتن تو وبلاگ مناسب دونستم. پیرو بحث های گذشته ای که درباره آزادی داشتم.

   مرحوم مطهری از مدافعان صریح آزادی های سیاسی و فکری بود. مرحوم استاد معتقد بود: «روح آزادی خواهی و حریت در تمام دستورات اسلامی به چشم می خورد. در تاریخ اسلام با مظاهری رو به رو می شویم که گویی به قرن هفدهم -دوران انقلاب کبیر فرانسه- و یا به قرن بیستم -دوران مکاتب آزادی خواهی- متعلق است»*... استاد مطهری حتی جلوتر می رود و به صراحت می نویسد: «تعلیمات لیبرالیستی در متن تعالیم اسلامی وجود دارد»... اما متاسفانه بخشی از این جملات در ویرایش جدید کتاب های استاد مطهری حذف و بخشی دیگر از جمله همین جمله حاشیه می خورد که منظور استاد (به زعم ویراستاران انتشارات صدرا و شورای نظارت و نشر آثار استاد شهید) این بوده که «یعنی ارزش های مبتنی بر آزادیخواهی و آزادگی نه ارزش های مبتنی بر مکتب لیبرالیسم». این در حالی است که مرحوم مطهری به دقت از بار فلسفی واژه ها آگاه بوده و تفاوت میان آزادیخواهی و بخصوص آزادگی با لیبرالیسم را می دانسته...

شریعتی و مطهری از تاثیرگذارترین آزادیخواهان اسلامی

پ.ن

* این مقایسه با انقلاب فرانسه رویکرد جدید نگاه به انقلاب و دموکراسی توسط «الکسی دوتوکویل» به به ذهن متبادر می کند که «شهروند امروز» بحث ادامه داری را در این خصوص آغاز کرده است.

اول از همه بهار بر همگی مبارک. پست قبلی کارت تبریک نورزوی آزاد به همه همراهای عزیزه

ثیّـــبات (غیر باکره ها)

به نظر شما خوبیت داره اول عید از مشکلات بگیم؟ خوب خودم جواب خودم رو می دم: از اون جا که بدنامی خوبه پس اشکالی نداره! :)   در ضمن خیلی وقته در رابطه با حقوق زن که از دغدغه های مهممه مطلبی ننوشتم.

آذرماه سال قبل پستی داشتم به اسم ب ک ا ر ت (منتها نه به این شکل حروف جداجدا. بامزه اس که این کلمه رو هم فیلتری کرده اند!!!) این مطلب رو بعد از دیدن فیلم «تس» پولانسکی نوشتم. موضوع بحث اهمیت بی دلیل دوشیزگی دختر در عرف جامعه بود که به بهانه این فیلم شاعرانه پولانسکی بهش اشاره کرده بودم. حالا یه بهونه دیگه دارم. بهونه دینی. ممکنه خیلی ها معتقد باشن این عرف غلط ریشه در دین داره اما گویا اینطور نیست بلکه فقط برداشت غلط از پاکدامنی ایه که دین بهش اشاره می کنه. به سه دلیل:

۱- داستان «وامانده قافله» داستان سی و چهارم کتاب «داستان راستان» شهید مطهری حکایتی از پیامبر و جابر نقل می کنه. بخشی که مورد نظرمه این قسمته:

«پیامبر: زن گرفته ای؟

جابر: بله

- با کی ازدواج کردی؟

- با فلان زن، دختر فلان کس، یکی از بیوه زنان مدینه.

- چرا دوشیزه نگرفتی که همبازی تو باشد؟

- یا رسول الله! چند خواهر جوان و بی تجربه داشتم، نخواستم زن جوان و بی تجربه بگیرم، مصلحت دیدم عاقله زنی را به همسری انتخاب کنم.

- کار بسیار خوبی کردی»

۲- در کتاب «یادداشت های استاد مطهری» بحثی پیرامون این موضوع آمده و مطهری در آن جا به صراحت، اهمیت بیش از اندازه و بی مورد ب ک ا ر ت را مورد انتقاد قرار داده و تبعاتش را در جامعه بررسی کرده است. به طور کلی بین متفکران اسلامی مطهری به حقوق زنان توجه خوبی داشته*. البته نه این استاد مطهری که آقایان ازش دم می زنند و خودشان هم نوشته هایش را سانسور می کنند تا نعو‌ذ بالله به شخصیتی که ساخته اند لطمه ای وارد نشود!

۳- آیه ۵ سوره تحریم صفات زنان مسلمانی را که شایستگی همسری پیامبر را دارند مطرح می کند و اگر نگوییم به دلیل تقدم واژه ثیـّبات، به غیر باکره بودن تأکید شده، دست کم همطراز با دوشیزگی آمده:

«... ازواجاً خیراً منکنّ مسلماتٍ مؤمناتٍ قانتاتٍ تائباتٍ عابداتٍ سائحاتٍ ثیّباتٍ و ابکاراً»

* برخی نمونه های توجه مطهری به حقوق زن از کتاب «یادداشت های استاد مطهری»^۱

- «در اسلام حجاب هست و حتی اسلام حجاب را تأسیس کرده، اما آنچه امروز هست به بازی موش و گربه از حجاب شبیه تر است و با سنت عملی صدر اول تطبیق نمی کند.»

- «حدود اختیاراتی که فقها برای مرد قائل شده اند با روح عدالت اسلامی منطبق نیست و از آیات قرآن مستفاد است که حاکمیت مرد حق تحکم نیست، مبنی بر مصلحت است.»

- «منع زن از فتوا و حتی دخالت در حکومت دلیلی ندارد».

- «قسمتی از عامل نهضت زنان را احقاق حقوق واقعی تشکیل می دهد. واقعاً در اجتماع ما زن استقلال اجتماعی کم دارد، اراده اش در اختیار شوهر نافذ نیست. ازدواج های زن جوان با مرد هفتاد ساله و ازدواج و طلاق های پی در پی یک مرد و متعۀ بکر و عار و ننگ های بی منطق و تفاوت میان بی عفتی پسر و بی عفتی دختر و منع زن از تحصیل علم و ورزش و امثال اینها مظاهر ظلم اجتماع ماست.»

 ۱- جلد ۵، صفحه ۲۰۹، ۲۱۰

بهمن ۸۶

و اما پسامدرن

  این شاید آخرین پست طولانی فلسفی وبلاگم باشه، چراش مفصله فقط چون قبلاً قولش رو دادم و از طرفی اون قبلی ها با این اصلیه کامل می شه می ذارمش. اگه حوصله خوندن قبلی ها رو داشتین این رو هم تحمل کنین.

آبان ۸۶

 تا بُن ِ دندان، مدرن

Allan Ramsay, Portrait of Rousseau

روسو علناً با این پیشنهاده ی مدرن هم نظر است که می گوید: قانون اخلاقی «قاعده ای تجویزی برای موجودی اخلاقی است، یعنی برای موجودی متعقل و آزاد». این آزادی که به «کمال یابی» و «استعداد ویژه و نامحدود انسان» نظر دارد -او را به مافوق طبیعت خویش بر می کشاند و بر خود و بر طبیعت پیرامونش قاهر و حاکم می سازد. در فراشد این مقهوریت است که انسان به موجودی بدل می شود که «به لحاظ متافیزیکی، آزاد» و موجودی اخلاقی است.

  به گمان روسو انسانیت راستین هنگامی محقق می شود که انسان موجودی آزاد و مختار باشد، اما اختیار و کمال در وهله ی نخست در گونه ی انسانی و نه در فرد انسان یافتنی هستند. اراده به عنوان بنیانی استوار برای انسانیت، جایگزین طبیعت او می شود.

  اختراع مفهوم آزادی متافیزیکی به دست روسو، بسط منطقیِِ دوگانگیِ آغازینْ مدرن، میان خرد و طبیعت و از آن تبدیل های مدرنی شمرده می شد، که خرد را به صورت اراده درآورده بود.

  روسو خود می دانست که بنیانگذار رویکردی نو در فلسفه شده است: «از این پس، دیگران قادر خواهند شد تا در همین مسیر گام بردارند». این مسیر از «اراده ی همگانی» آغاز می شود و به «حکم مطلق»، به «روح جهانی»، به «گونه ی زیستی» و به اگزیستانسیالیسم، و سپس به مفهوم «موقعیت ازلی» و «نظریه ی انتقادی» و پس از آن مفهوم شگفت آور «روایت» و از آنجا به بازنوشت مستمر تاریخ، تاریخ جهانی یا تاریخ بومی، و مانند اینها می انجامد. تمام این تلاش ها تا بُنِ دندان مدرن هستند.

پ.ن

  گزیده ی فوق برگرفته است از کتاب پر محتوای: «نیچه، هایدگر و گذار به پسامدرنیته» / گرگوری بروس اسمیت/ ترجمه ی علیرضا سید احمدیان/ نشر پرسش/ آبادان ۱۳۷۹    ؛از این کتاب بیشتر خواهم نوشت.

  موضع روسو مسلماً موضع کاملاً مقبول و مورد پسند من نیست اما از آن جا که واقعاً تا بن دندان مدرن است! برای بحث های بعدی و رسیدن به نظریه ی محبوبم یعنی آزادی از دیدگاه پسا مدرن، ذکرش لازم به نظر می رسید.

مهر ۸۶

 معرفی و گزیده هایی از کتاب

"هگـــــــل"

پیتر سینگر

ترجمه ی عزت الله فولادوند/ تهران/ طرح نو/ ۱۳۷۹

پ.د

 هگل از فیلسوفانی است که در پیچیده گویی و زبان فلسفی دشوار مشهور است. کتاب فوق،تلاشی است برای بیان اجمالی از نظریات این فیلسوف نامدار و تاثیرگذار آلمانی به زبانی که برای آشنایی آغازین با هگل بسیار مناسب تر از نثر غامض خود اوست. دوستان عزیز حتماً توجه دارند که معرفی یک نظریه به معنای پذیرش تام آن نیست. اما اگر هگل را برای این پست انتخاب کرده ام برای این است که محور غالب نظریات او مسأله ی "آزادی" است و مناسب برای وبلاگ "هنر آزاد".

 از آن جا که نقل قول ها هم از نویسنده ی کتاب و هم بعضاً از خود هگل هستند، فقط گفته های هگل داخل گیومه قرار داده شده است. گفته های نویسنده هم عموماً نقل به مضمون گفته های هگل است.

ریشه ی گرایش به ماوراء

  «وقتی عالم طبیعت سرسختانه در برابر آدمیان آرزومند آزادی ایستادگی کند، هیچ گریزی در درون دنیای طبیعت ممکن نیست به غیر از عقب نشستن و فرو رفتن در فلسفه ای که اساسش موضوعی صرفاً منفی نسبت به دنیای طبیعت است».

آزادی و تأمل نقادانه

  مردم آزاد را عقل، به سطحی بالاتر از رویدادهای تصادفی جهان طبیعت می برد و دارای این توان می کند که درباره ی وضع خویش و نیروهای مؤثر در خودشان نقادانه به تأمل و بازاندیشی بپردازند. بنابر این، بدون تأمل نقادانه نمی توان به آزادی رسید.

آزادی و تاریخ جهان

  «تاریخ جهان هیچ نیست مگر پیشرفت آگاهی از آزادی».

  «اصطلاح "آزادی" اصطلاحی است تعریف نشدنی که ایهام آن از حد و حساب بیرون... و در معرض بی نهایت بدفهمی ها و اشتباه ها و خطاهاست... ماهیت ذاتی آزادی باید در جریان تعبیر و تفسیر تاریخ جهان به نمایش در آید».

آزادی انتزاعی (لیبرال)

  لیبرال ها عموماً آزادی را فقدان تضییع و محدودیت می دانند. هگل با این مفهوم آزادی آشناست ولی، برخلاف برلین و بسیاری از لیبرال ها و آزادی خواهان معاصر، که آن را مطلوبترین صورت آزادی می دانند، از آن به نام آزادی صوری یا انتزاعی یاد می کند، به معنای اینکه دارای صورت آزادی است نه جوهر و محتوای آن. به نوشته ی او: «اگر بشنویم که بگویند آزادی بنا به تعریف یعنی توان اینکه آنچه دلمان می خواهد بکنیم، چنین اندیشه ای را فقط می توان حمل بر ناپختگی تام فکری کرد، زیرا حاوی کوچکترین تصوری از آزادی اراده، از حق، از زندگی اخلاقی و غیر آن نیست».

شهروند آزاد

  شهروند آزاد امروزی اصول عقلانیی را که جامعه اش بر آنها پی ریزی شده درک می کند، و بنابراین، آزادانه تصمیم می گیرد در خدمت آن باشد.

 عدم اعتقاد به دموکراسی انتخابی!

  به عقیده ی هگل، آن شکل از دموکراسی وقت گیری که در آتن مُجرا بود، دیگر عملی نیست. از این گذشته، هگل به دموکراسی انتخابی با رأی همگانی اعتقاد ندارد، یکی به این جهت که فکر می کند فرد نمی تواند نماینده داشته باشد (و می گوید: «فقط حوزه های اساسی جامعه و منافع کلان آن» شایسته است نماینده داشته باشند)، و دیگری به دلیل اینکه با رأی همگانی، رأی فرد آنقدر بی مقدار و بی اهمیت می شود که دلسردی و بی علاقگی گسترش می یابد و قدرت به دست محافل کوچکی از صاحبان منافع خاص می افتد.

آزادی، حتی در قفس

  «در تفکر، من آزادم زیرا در دیگری نیستم، بلکه به سادگی و به تنهایی در پیوند با خود میمانم، و مورد یا متعلق [فکر] که برای من هستی ذاتی من است... وجود خودم است... گوهر آگاهی، آزاد بودن است، چه بر سریر و چه در زنجیر».

کانت، شکاکیت؛ هگل، پدیدار شناسی ذهن

  کانت می گفت ما هرگز نمی توانیم واقعیت را چنانکه هست بشناسیم، زیرا فقط ممکن است به دریافت تجربه های خویش در چارچوب مکان و زمان و علیت کامیاب شویم. مکان و زمان و علیت بخشی از واقعیت نیستند، صورت هایی ضروری اند که در قالب آن ها واقعیت را در می یابیم. بنابراین، هرگز نمی توانیم به شناخت چیزها آنگونه که مستقل از شناخت ما هستند، موفق شویم.

  هگل می گوید: برای اینکه شنا یاد بگیری، باید دلیرانه به میان جریان آب بپریم، و برای اینکه از واقعیت شناخت حاصل کنیم، باید دلیرانه در سیلان آگاهی غوطه ور شویم که مبدأ هر چیزی است که به آن شناخت داریم. یگانه رهیافت ممکن به شناخت، وارسی آگاهی از درون است، یعنی آنگونه که آگاهی به خود نمودار می شود، یا، به عبارت دیگر "پدیدار شناسی ذهن".

 این فرق دارد با شکاکیت میان تهی فیلسوفانی که از روش های عادی شناخت ایراد می گیرند، زیرا از آن شکاکیت، راهی به پیش گشوده نمی شود. نفی متعین خودش چیزی است [نه اینکه هیچ باشد]. (علامت نفی [یا منها] را در ریاضی به یاد بیاورید که از آن، عدد منفی معینی به دست می آید، نه صفر). آن "چیز" نتیجه ی پی بردن به این است که فلان صورت آگاهی نابسنده است، و خود صورت جدیدی از آگاهی است، یعنی آگاهی ِ متوجه عدم کفایت صورت قبلی و مجبور به اختیار کردن رهیافتی متفاوت به منظور فائق آمدن بر آن. پس مجبوریم در طلب بی امان معرفت راستین، پیوسته از یک صورت آگاهی به صورت برویم به صورت بعدی.

دین و آماج حمله ی هگل

  آماج حمله ی هگل هر دینی است که در فطرت آدمی تفرقه و ستیزه بر می انگیزد -او می گوید این امر، عاقبت هر دینی است که انسان را از خدا جدا می کند، و خدا را «فراسوی» جهان انسان قرار می دهد. به عقیده ی او، این تصور از خدا در واقع حاصل فرافکنی یکی از جنبه های فطرت انسانی است. آنچه آگاهی اندوهبار نمی فهمد این است که صفات روحانی خداوند که او سر ِ پرستش بر آستانش می ساید، بواقع صفات خود اوست. بدین مفهوم است که باید گفت آگاهی اندوهبار، نفس از خود بیگانه است: او فطرت ذاتی خویش را به جایی فرا افکنده که تا ابد دستش به آن نمی رسد، و دنیای واقعی که جای زندگی خود اوست در تقابل با آن فلاکت بار و ناچیز و بی مقدار می نماید.

آزادی ذهن

  تمایلات یا خواهشهای ما، اعم از طبیعی یا مقید به شرایط اجتماعی، تضییق و محدودیتی برای آزادی است. آزادی از نظر هگل این نیست که آزاد باشیم به دلخواه عمل کنیم؛ آزادی یعنی ذهن آزاد داشتن. ذهن باید مهار هر چیز دیگری را در دست داشته باشد، و ما باید بدانیم که مهار در دست اوست. البته این سخن بدان معنا نیست (چنانکه نزد کانت بود) که جنبه ی غیر عقلی فطرت ما باید صرفاً سرکوب شود. هگل برای تمایلات طبیعی و مقید به شرایط اجتماعی نیز مانند نهادهای سیاسی سنتی، جایگاهی قائل است، ولی جایگاه در سلسله مراتبی که ذهن آن را نظم و نسق دهد و مهار کند.

دیالکتیک (تز، آنتی تز، سنتز)، مصداق در نظریه ی "فلسفه ی تاریخ" هگل

  در فلسفه ی تاریخ، یک حرکت عظیم دیالکتیکی بر تاریخ جهان، از دنیای یونانیان تاکنون، چیره است. یونان جامعه ای بود پی ریزی شده بر اخلاق مرسوم و متعارف... این جامعه ی مبتنی بر رسم و عرف، مبدأ حرکت دیالکتیکی است که در اصطلاح به آن "تز" ("برنهاد" یا "وضع")می گویند.

  در مرحله ی بعد، تز نشان می دهد که کافی و وافی نیست و به تناقض دچار می شود. در مورد جامعه ی یونان باستان، این عدم کفایت با پرسشگریهای سقراط آشکار می گردد. یونانیان امورشان بدون فکر مستقل نمی گذشت، منتها متفکر مستقل دشمن جان اخلاق مرسوم و متعارف است. بدین ترتیب، جامعه ی پی ریزی شده بر رسم و عرف در برابر اصل فکر مستقل فرو می ریزد... این دومین مرحله ی حرکت دیالکتیکی و نقطه ی مقابل مرحله ی نخست است که، بنابراین، به آن "آنتی تز" ("برابر نهاد" یا "وضع مقابل") می گویند.

  سپس آشکار می شود که مرحله ی دوم نیز کافی و وافی نیست. معلوم می شود آزادی به خودی خود آنقدر انتزاعی و عقیم است که نمی تواند اساس جامعه قرار گیرد... پس می بینیم که هم هماهنگی بر پایه ی رسم و عادت، یک سویه است، و هم آزادی انتزاعی فرد. این دو باید با هم جمع آیند و به طرزی با هم وحدت پیدا کنند که هر دو حفظ شوند و از صورت های مختلف یک سویگی هر دو اجتناب گردد. نتیجه ی این امر، مرحله ی کافی تر سوم، یعنی "سنتز" ("با هم نهاد" یا "وضع مجامع") است.

مارکس، مهمترین پیرو نظریات هگل

(پیشتر لازم به ذکر است که مارکس از پیروان رادیکال هگل است و برداشت خود را از نظریات او دارد نه اینکه آنچه می گوید عیناًمطابق با خواستگاه فلسفی هگل باشد)

  مارکس در دستنوشته های ایام جوانی، کمونیسم را به عباراتی توصیف کرده است که هگلیان همگی با آن مأنوس بودند:

  «کمونیسم... راه رفع حقیقی ضدیت آدمی با طبیعت و انسان با انسان است؛ راه رفع حقیقی تعارض وجود با ماهیت، شیءشدگی با عرض اندام، جبر با اختیار، فرد با نوع است. معمای حل شده ی تاریخ است که می داند خود، حل آن معما بوده است».

حسن ختام نویسنده

  گمان ورزی در این باره، گرچه بی حاصل است، ولی شاید خالی از تفریح نباشد که متفکرانی که اکنون مدتهاست در خاک خفته اند، اگر زنده می شدند و می دیدند چه بر سر افکارشان آمده است، چه می گفتند. احتمالاً کمتر کسی از آنان مانند هگل در شگفت می شد و تکان می خورد از اینکه می دید نقطه ی اوج فلسفه ی او از نظر تاریخی، نه درک ایده ی مطلق، بلکه رؤیای جامعه ی کمونیستی بوده که از بیش از یکصد سال پیش، به جنبش های انقلابی در سراسر جهان الهام بخشیده است.

(و چون این کتاب در ۱۹۸۳ شش سال پیش از فروپاشی کمونیسم، به طبع رسیده است، آن رؤیا اکنون عمدتاً رخت بربسته است! [مترجم]) 

مهر ۸۶

گزیده هایی از مصاحبه ی مفصل ژان پل سارتر در کتاب

"آنچه من هستم"

 (ترجمه ی مصطفی رحیمی/ موسسه ی انتشارات آگاه/ تهران/ ۱۳۵۷)

شهریور ۸۶

              چرا یین و یانگ؟

                                              چرا هماغوشی اضداد؟

                                                                   چرا نسبیت؟

                                                                             چرا پست مدرن؟

                                                                                                چرا هنر آزاد؟

 چون

منطق = دیالکتیک هگل؛

تز + آنتی تز = سنتز 

خداحافظ ارسطو ...

شهریور ۸۶

تیر ۸۶

اعتياد و آزادی

   "آزادي" محبوبترين صفت انسانيه که من تو زندگی بهش معتقدم. تا همين چند وقت پيش "صداقت" برام بهترين بود، تا اين که sms از يکي از بهترين دوستام بهم ثابت کرد که صداقت هم زيرمجموعه ي آزاديه. اون sms يه جمله از نيچه بود از کتاب "انسانی بسيار انسانی" اش. نيچه مي گه: «هيچ چيز براي حقيقت خطرناک تر از باورها نيست. حتی دروغ!». باوری که مي تونه خطرناک ترين باشه براي حقيقت، به نظر من اعتياد به شناختيه که صاحبش هيچ اختياری در ترک اون نداره و کورکورانه در دامنش اسيره. باوري ارزشمنده که نشأت گرفته از صداقت شخص با خود، با ديگران و با نظرات تازه که به گزينه های ذهنش وارد مي شه باشه. اين باور نمی تونه مانع از کشف حقيقت بشه.
   اگه بخوام تعريفی از اين صفت محبوبم يعنی "آزادی" ارائه بدم، می گم آزادی يعني اختيار تام انسان برای خواسته هاش. اينکه کاری رو که مي خواد بتونه انجام بده و کاری رو که نمی خواد قدرت انجام ندادنش رو داشته باشه. يه مذهبی گناهکار آدم آزادی نيست چنانچه يه بی دين که قدرت انجام کاری رو که گناه نمی دونه نداره. يکی از مهمترين عواملی که آزادی انسان رو ازش سلب مي کنه اعتياده يا همون عادت. من به شخصه بين اعتياد به مواد مخدر و ديگر عادات زندگی تفاوتی نمی بينم. تنها معياری که عادتی رو برام مخالف آزادی می کنه يا بی ضرر برای اون عامل اختياره. اگه يه معتاد به مواد مخدر يا يه سيگاری می خواد اين عادت رو داشته باشه و داره و در اين خواستش هم با خودش صادقه و خودش رو فريب نمی ده، هيچ کس نمی تونه متهمش کنه که آدم بی اراده ايه و آزاد نيست. اوني که بده اينه که معتاد از اعتيادش راضي نباشه و بخواد ترک کنه اما اراده، قدرت و اختيارش رو نداشته باشه. ضرر سيگار ممکنه برای کسی که به روح و روان و فکر و ذهن اهميت بيشتری مي ده به هيچ وجه ضرر معتنابهی در زندگی نباشه و ترجيح بده کمتر زنده بمونه اما بهتر (اگه سيگار در اين بهتر بودن نقش داره). و يا براي شخص سيگاری ديگه ای همين ضرر دردی باشه که به خاطرش مدام با سيگار کشيدن خودش در کشمکشه ولی نمی تونه از اسارت اين عادت خودش رو رها کنه.
   پس عادت می تونه مهمترين دشمن آزادی باشه وقتی جوشيده از خواست صادقانه ی درونی نباشه و يا در کنار آزادی قرار بگيره و مصداق و جلوه ی زيبايی از اون باشه وقتی خودخواسته باشه و عين اختيار. از اين مرزبندی های سطحی جوامع انسانی که "بيشتر زنده موندن" و "کميت زندگی" رو اصلی ترين معيار قرار می دن بايد فاصله گرفت.

پی نوشت:

   دوستای خوبم نسبت به یک سری از واژه هایی که تو این پست به کار بردم به طور خاص اعمال نظر کرده اند. حلزون به تعریفم از "آزادی" و نسبت اون با "قدرت"، علیرضا به "خود"، شیدا به "باور" و "اعتیاد به شناخت" و یحیی به یکی دونستن "عادت" و "اعتیاد" اشکال هایی وارد کرده اند که خوندنیه. فکر کنم برای این پست بهترین لینک مرتبطی که بتونم بهتون معرفی کنم همین لینک نظرات پایین پست باشه. پیشنهاد می کنم در ادامه ی حرفای من حتما بخونیدش. مرسی

اسفند ۸۵

توهمی به نام عدل

جوابی دوستانه برای آخرین پست شیدا:  "شوخی ای به نام عدل"

 (http://goddesses.persianblog.com/)

عدل واژه ی قشنگیه اون قدر قشنگ که یه رئیس جمهور می تونه خیلی راحت با وجود تفاوت های آشکارش در عقیده با مردم فقط با شعار قرار دادن این واژه رای بیاره و در صدر مسند سیاست یه کشور بشینه! اما عدل به این سادگی معنا نمی شه. عدل رو معنا می کنن یکسانی همه -لایق و نالایق٬ قوی و ضعیف٬ دارا و ندار- در بهره مندی از امکانات اقتصادی و فرهنگی در حالی که اصلا این طور نیست. معنای لغوی عدل که اصلا واژه ای عربیه اینه که "اعطاء کل ذی حق حقه" یعنی به هر کسی به تناسب حقش بدن نه اینکه همه مساویند. حالا می مونه بخش سختش که تشخیص محق بودن یا نبودنه که جای اختلاف و دعوا همین جاست. یکی پیرو فلسفه ی اراده ی معطوف به قدرت نیچه است و میگه کسی که قدرت بیشتری داره محقه و یکی پیرو فلسفه ی مارکسه و میگه اونی که بورژوا نیست و "ندار"ه محقه. یکی می گه اونی که دیندار تره محقه و یکی مث افلاطون می گه اونی که دانشمند تره و نخبه تر و... و... و...

من در موضعی نیستم که بخوام تعیین کنم کدوم یکی از این ها درسته اما می تونم نظری رو که خودم از همه بیشتر می پسندم بگم. در این مورد اعتقاد من کمی خطرناکه و بلافاصله ممکنه اتهام فاشیست بودن و یا دیکتاتور بودن رو بهم بجسبونه اما خوب اتهام مهم نیس مهم اعتقاده. کسی که بدنامی رو دوست داشته باشه از این چیزا هراسی نداره! درست حدس زدین من نظر نیچه رو می پسندم. یعنی اینکه قدرت انسان رو محق می کنه و آدم ضعیف حتی اگه قربانی باشه و در ضعف خودش مقصر هم نباشه محکوم به نابودیه! درسته هیچ انسانی که یه جو عاطفه و انسانیت داشته باشه به مرگ یا گرسنگی دیگری راضی نمی شه اما یه چیز مهمتری این وسط وجود داره و اون منطقی فکر کردنه. نباید احساساتی بود. مدینه ی فاضله ای که توش هیچ گرسنه و بینوایی نباشه یه خیال بیش نیست و تحقق خارجی پیدا نمی کنه. چاره ای نیست از اینکه متوسل بشیم به قاعده ی "اهم" و "مهم". تو تزاحم این دو قطعا "اهم" ارجحه. "مهم" زندگی و رفاه اقلیتیه که ندار محسوب می شن و "اهم" رشد و اعتلای اقتصادی و فرهنگی یک جامعه. از پولدار دزدیدن و به فقیر دادن جز انحطاط و رکود یه جامعه اثر دیگه ای نداره. باید فقرا رو پولدار کرد نه پولدار ها رو فقیر! ولی خوب واضحه که این وسط یکی داره قربانی می شه اما مگه بهترین روش جامعه داری فعلی که اسمش دموکراسیه همین نقص رو نداره؟ دموکراسی یعنی حق با اکثریت و مسلما یه عده این وسط فقط و فقط چون اقلیتند قربانی می شن. این به هیچ وجه شیوه ی حکومت داری کامل و عادلانه ای نیس اما مگه راه بهتری هم وجود داره؟ باید آرمان خواه بود اما منطق گرا. آرمان خواهی غیر عقلانی نتیجه ای نداره جز یه هیجان احساسی که با شکستی قاطع به هیجان مخالفتی کاملا در تضاد با تفکر قبلی بدل می شه. انقلاب پشت انقلاب و آخرش هم رسیدن به همون نقطه ی اول. دور باطل. همه و همه فقط به خاطر توهمی به نام عدل...

بهمن ۸۵

  درباره ی خواب

    راستش رو بخواین در کل از اینکه کسی داستان خودش رو توضیح بده و دربارش فلسفه ببافه خوشم نمیاد اما از یه چیز دیگه هم بدم میاد اونم اینکه آدم تظاهر کنه هرچی داره مال خودشه و یه داستان بهش الهام شده و اصلا تحت تاثیر هیچ اثر هنری یا فکری نبوده. من خواب رو نوشتم بیشتر تحت تاثیر کارای دیوید لینچ کارگردان محبوبم و بخصوص فیلم "بزرگراه گمشده" و "جاده ی مالهالند" اما بعد فهمیدم به آسمان وانیلی کامرون کرو بیشتر شبیهه و البته قبل از نوشتن مختصری از فلسفه ی بارکلی رو خونده بودم و نظرش راجع به عدم تمایز میان خواب و بیداری و اینکه هر آن ممکنه بیدار شیم و ببینیم گذشته ای که مطمئن بوده ایم واقعیته خواب بوده. کتاب دنیای سوفی رو حتما خوندین. اون داستان اصلا بر پایه ی همین نظریه نوشته شده و اونم بی تاثیر نمی تونه باشه. داستان "خواب"٬ درسته که بیشتر به یه سکانس آسمان وانیلی شبیهه ولی خیلی باهاش تفاوت داره اونم به این خاطر که پایان فیلم "کرو" خیلی سر راسته و تمام ترس فیلم رو از بین می بره بر عکس کارای لینچ که عمیق ترین ترس زندگیم رو با کارای اون تجربه کردم. ترس ناشی از ابهام و عدم قطعیت همه چیز : زندگی٬ مرگ٬ بیداری٬ خواب٬ واقعیت٬ دیگران و حتی خود. لینچ رو بیشتر از همه به خاطر جاده ی مالهالندش دوست دارم. جاده ای که همه واقعیت ها رو به رویا بدل می کنه اما نه رویایی خوش و زیبا که کابوسی  هولناک٬  مثل زندگی...